“स्वर सम्राटको उपाधि र सालिक निर्माणका विरोधी” नारायण दाई, स्मृतिका २१ वर्ष........

आरजु विष्ट “सल्यानी”

चिनारी हाम्रो धेरै पुरानो रहेझैं लाग्दछ
नदेखेपनि भेट सधैं सधैं भए झैं लाग्दछ ।

गीतकार नगेन्द्र थापाको रचना, कर्म योञ्जनको संगीत अनि स्वर÷सं

एक जमानामा नारायण गोपालले दार्जिलिङमा आयोजना गरीएको सांगीतिक कार्यक्रममा, त्यो ठूलो भिड, जमघटमा कसैलाई इंगित गरेका थिए भने त्यो स्वर प्रक्षेपण पेमला लामा प्रति नै थियो । त्यहाँ गाईएका तमाम गीतहरुले आम दर्शक र श्रोताको मन छोएको थियो तर “चिनारी हाम्रो धेरै पुरानो रहेझैं लाग्दछ” गीत प्रस्तुत गर्नुको अर्थ र मोहनी भाव पेमलाप्रति लक्षित थियो ।

पेमलालाई मन पराएको स्वर संकेत नारायण गोपालको थियो । गीतबाटै दिएको माया पेमलाले नबुझ्नै कुरै थिएन, गीतकार नगेन्द्र थापाले अनि कर्म योञ्जन, गोपाल योञ्जनहरुले नबुझ्ने कुरै थिएन । सांगीतिक नाईट कार्यक्रमलाई पेमला र नारायण गोपालको मिलनको एक कडिको रुपमा लिनुपर्छ, त्यसैले यसरी उठान गर्न मन लागेको नारायण दाईको स्मृतिका २१ वर्षमा ।

नारायण गोपाललाई स्मृतिमा राख्न लागेको पनि २०६८ मंसिर १९ गतेसम्म आउँदा २१ वर्ष भईसकेछन् । २०४७ मंसिर १९ गते अन्र्तध्यान हुनु भएका गोपालको सम्झना सदियौंको लागि यादगार भएर रहिरहेको नेपाली माझमा । नारायण गोपालले मन पराएका र नारायण गोपाललाई मन पराउने हजारौं भएपनि दीलभित्रैबाट मन पराउनेहरुको पंक्तिमा अग्र भागमा पेमला नै उभिन सक्नु भयो र उहाँ नै नारायण गोपालकि जीवन साथी बन्नुभयो । गोपालले माया गरेकाहरुमा जिवन साथीको माया बाँढ्ने साथी पेमला गुरुवाचार्य बन्नुभयो । त्यसैले होला बैंसको बेलामा पेमलालाई गोपालको यो गीत साहै्र मन पथ्र्यो ः

“ए कान्छा ठट्टैमा यो
बैंस जान लाग्यो
जाँदैन बाचा खेर
पर्ख लिन आउँला ।”

यो गीत सुनेपछि सबै मोहित हुने नै गर्छन्, अरु भन्दा वढि पेमला नै सम्मोहित हुन भो नारायण गोपालदेखि । स्वरमा गजवको जादु भएका गोपालको स्वर जादुमा तैरीनेहरु कति काख लागे लागे तर काखमा आउने हजारौंमा भाग्यमानि पेमला नै हुनुभयो । उहाँ नभएको भए नारयण गोपाल अहिलेको जस्तो गोपाल हुनु केहि कमि हुन्थ्यो । स्वर एउटा शाश्वत माध्यम हो, यस्को बन्धन अरु भन्दा कसिलो हुन्छ, त्यहि हुनुले नै नारायण गोपाल उदाएर अनन्त युगको लागि अजर अमर रहने श्रष्टा बन्न सफल बन्नु भएको हो ।

बुबा सितारबादक आशागोपाल गुरुवाचार्य र रामदेवी गुरुवाचार्यको सुपुत्रको रुपमा नारायण गोपाल विक्रम सम्बत १९९६ असोज १८ गते वुधवार काठमाण्डौमा जन्मनु भएको हो । नेपाली संगितलाई सुरीलो÷मखमली स्वरले एकताबद्ध गर्ने स्रष्टामा नारायण गोपालको नाम घोषणा गर्दा नै सर्वाधिक न्याय संग मान्नुपर्छ । अजम्वरी गीत÷संगीतमा सदा स्मरणीय रहेका गुणशाली तथा ख्यातिप्राप्त गायक÷संगीतकार नारायण गोपालले स्वरसम्राटको उपाधि जनस्तरबाट नै पाउनु भएको हो ।

रत्नदास, शिवशंकर, मित्रसेन, नातिकाजी, पुष्प नेपालीजस्ता संगीतका हस्तीहरू लोकवाद्य परम्परामा रहिरहेका बखत नारायण गोपालले लोकशैली नलिई शास्त्रीयतामा आधारित आधुनिक गीतको शुरूवात गर्नु भएको थियो । नेपाली आधुनिक सांगीतिक जगत्मा नारायण गोपालको प्रवेश भएपछि गीत, संगीतको स्वर्णिम युगको शुरूआत भएको मानिन्छ ।

उहाँका समकालीन गायकमा माणिकरत्न, प्रेमध्वज, कन्हैयाकुमार लगायतका थिए । संगीत पारखीहरू उहाँको गलालाई आज पनि मखमली भनेर शव्द पुकार गर्छन् । पहिले पिता आशागोपाल गुरुवाचार्य र पछि माणिकरत्नको संगत र प्रेरणा पाउनु भएका नारायण गोपाल २०१८ सालमा एकै पटक छ गीत रेकर्ड गराएर यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्नुभएको थियो ।

स्वरसम्राटले करिब १ सय ४५ गीतमा स्वर र संगीत दिनुभएको छ । नेपाली र मातृभाषा नेवारीमा गीत,संगीत गरेका उहाँका गीतियात्रा, गीति श्रद्धाञ्जलि, ब्ल्यु नोट्स् र स्वर्णिम सन्ध्या लगायतका गीति एल्बम प्रकाशनमा आएका छन् र घरघरमा सजिएका छन् ।

चलचित्र परिवर्तनदेखि चोटसम्मका थुप्रै चलचित्रमा पनि उहाँले स्वर दिनुभयो । नारायण गोपाल संगीत कोषले वाद्यवादन, भजनका प्रशिक्षण तथा स्वरसम्राटद्वारा संगीतबद्ध तर रेकर्ड हुन बाँकी गीतहरूको खोजी अझैं गरिरहेको छ । कोषले महाराजगन्जस्थित स्वरसम्राटको घरलाई कार्यालयको रुपमा प्रयोग गरिरहेको छ र त्यसलाई संग्रहालयको रुपमा अगाडि सारेको छ ।

अपरीभाषित नारायण गोपालको स्वर

जीवन संगिनीको रुपमा नारायण गोपालको साथमा पेमला नै खुसि र शक्तिको रुपमा रहनुभयो । कहिले आरोह, कहिले अवरोह, उकाली र ओराली अनि नागवेली जालझेलको रुपमा आईपरेका समस्यासंग जुध्दै जिन्दगीमा थोपरीएका हिसाव, किताव गीत÷संगीतबाटै गरेको पाईन्छ । पेमलाका शव्दलाई सापटि लिने हो भने उहाँ सहयात्री मात्रै नभएर गोपाल एक व्याख्या गर्न नसकिने खालको व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो भन्नु भएको पाईन्छ । यस्ता अपरीभाषित व्यक्तिलाई उचाईमा पुर्याउने समस्त नेपालीको हक र योगदान अवस्य रहेको छ ।

नारायण दाईको भौतिक जीवन नभएपछि उहाँले गाउनु भएका कतिपय तर अप्राप्य गीतहरुको खोज भएकै हो जारी छ । जस्मा चलचीत्र निर्देशक चेतन कार्कि, गीतकार रत्न शमशेर थापा, राजेन्द्र श्रेष्ठको सहयोग, वढि नै लागिपर्नु भएका अजम्वरी गीत संगीतका सोधकर्ता, वरीष्ठ संचार प्रशिक्षक तथा वरीष्ठ चलचीत्र निर्देशक प्रकाश सायमीको ठूलो योगदान रहेको छ । सायमीका अनुसार नारायण गोपालको युग भनेको नेपाली सुगम संगीतको लागि “स्वर्णिम कालखण्ड” हो ।

कोलकातामा २०१८ सालमा एकै पटक ६ गीत रेकर्ड गराएर औपचारीक रुपमा यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्नुभएका गोपालको स्वर परिभाषित गर्न नसकिने स्वर भएको सायमिको भनाई छ ।                                             नारायण गोपालको पालामा धेरै प्रशंसक पुरुषहरु थिए । उनका धेरै साथीहरु पछि सत्रुको रुपमा पनि देखिएका थिए । यस्तो मोडमा महिला श्रोताहरु धेरै भएपनि पहिलो श्रोता दार्जिकिङकि एउटा स्कुलमा पढाउने पेमा लामा साच्चिकै उहाँको जिवन संगिनि बन्नुभएको सायमीले स्मरण गर्नुभयो ।                                                

आज काठमाडौंमा नारायण गोपालको स्मृति दिवसको सन्दर्भमा संचारकर्मिसंगको कुराकानीमा सायमीले नारायण गोपाललाई सरकारले हुलाक टिकटमा दर्ज गर्न, करोडौंका भौतिक संरचना निर्माण गर्न सक्ला तर पैसाको बिटोले र कुनैपनि पार्टीको झण्डाले नारायण गोपाल बनाउन नसक्ने दावि गर्नुभयो ।   
                                                 
डा.बानिरा गिरीको बिचारमा नारायण गोपाल एक अध्ययनशिल व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । उहाँले नरायण गोपाल एउटा व्याख्या गर्न नसकिने गायकको रुपमा दरीएको ठान्नुहुन्छ ।

नारायण गोपालका प्रिय गीतकारहरु मध्य रत्न शमशेर थापा पनि एक हुनुहुन्छ । थापाले एउटा संगीत गहन विधा भएकोले जो कोहिले सजिलै धान्न नसक्ने बताउनु हुन्छ ।

धेरैले १९ गतेलाई कालो दिनको रुपमा सम्झिने गर्दछन् । २०४६ सालमा आजैको दिन वरिष्ठ गायक भक्तराज आचार्यमाथि काठमाडौं वौद्धमा सांघातिक आक्रमण गरेर उहाँको गायन यात्रालाई टुटाईएको थियो । एउटा हस्ति गायक गोपालको निधन २०४७ मंसिर १९ मा हुनुु र अर्का मुर्धन्य गायक आचार्यको एक वर्ष अघि मंसिर १९ मै आक्रमण हुनु दुःखद पक्ष नेपाली माझ ताजै छ ।

नारायण गोपालले आफ्नो लागि मात्रै नभई अरुको लागि पनि संगीत गर्नुभएको इतिहास साक्षि छ । कुनै कुनै स्वरहरु नारायण गोपालकै स्वरमा मञ्चस्थ गरेर उचाईमा पुगेको पाईन्छ । जस्तो फत्तेमान राजभण्डारीले गाउनु भएको, रेडियो नेपालमा रेकर्ड भएको विसं २०३८ सालतिरको कुरो हो, नारायण गोपालले हङकङमा बि.एफ.बि.एस रेडियोमा आफैले गाउनु भएको थियो । जस्को रचना कालिप्रसाद रीजालले गर्नु भएको गीत हो “वनै खायो डढेलोले, मनै खायो त्यहि मोरीको पापी मायाले” यस्तै गायक रामकृष्ण ढकाल र गायिका लोचन भट्टराईले अलग अलग गाउनु भएको “माया गर्नेको चोखो माया पनि देखियो” पनि रहेका छन्, जो नारायण गोपालले पहिले नै गाईसक्नु भएको थियो ।

वीसको दशकपछि गाईएका परीवर्तनकारी गीतहरुको खबै चर्चा र इतिहासको पाटो बनेको पाईन्छ । त्यसेबेलाका कर्म योञ्जन, गोपाल योञ्जनका संगीतले नारायण गोपालको स्वरमा मौलाउने मौका पाएका थिए । 

२०१८ सालमा पहिलो पटक कोलकातामा पुगे

स्नातक सम्मको अध्ययन गर्नुभएका नरायण गोपालले सानैदेखि खुल्ला मञ्च र बोलाईने औपचारीक कार्यक्रममा गीत गाउनु हुन्थ्यो । पछि २०१२ सालबाट अलि सक्रिय भएको पाईन्छ । २०१८ सालमा पहिलो पटक भारतको उस्बेलाको कलकत्तामा, अहिलेको कोलकातामा गएर गीत रेकर्ड गराउनु भएको थियो ।

२०२० देखि २०२२ सालमा भारतको बरोडास्थित एम.एस विश्व विद्यालयमा शास्त्रीय संगीतको अध्ययन गर्नुभएको थियो । २०२३÷२०२४ सालमा रेडियो नेपालमा आयोजना गरीएको प्रतियोगितात्मक आधुनिक गीत, संगीत सम्मेलनमा सर्वोतकृष्ठ गायक तथा संगीतकार घोषित हुनु भएको थियो भने तत्कालिन राजा महेन्द्रबाट पदक प्राप्त गरेको पाईन्छ ।

“मूनामदन”,“मालती मङगले” गरी १४ वटा गीति नाटक र ६ वटा कथानक चलचीत्रमा पाश्र्व गायन गर्नुभएको थियो । नारायण गोपाल २०२७ सालमा सांस्कृतिक विभागको संगीत निर्देशक बन्नु भएको थियो । २०३३ सालमा सांस्कृतिक संस्थान संचालक समितिको सदस्य चयन हुनु भएको थियो । उहाँ वागिना सांगीतिक त्रैमासिक पत्रिकाको प्रकाशक र सम्पादक रहनु भएको पाईन्छ भने बर्मा, सोभियत संघ, दक्षिण कोरीया, उत्तर कोरीया, जर्मन, चीन, हङकङ, थाईल्याण्ड, भारत, बंगलादेश, मलेसिया लगाएतका देशको  भ्रमण गर्नुभएको पाईन्छ ।

नारायण गोपाल २०३६ भाद्रबाट २०४० माघ ४ सम्म सांस्कृतिक संस्थानको महाप्रवन्धक बन्नु भएको थियो । नारायण गोपाल गायन, संगीतको अलावा खेलका सौखिन व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । उहाँलाई मनपर्ने खेलहरुमा चेस, फुटवल हेर्ने, टेवल टेनिस थिए भने टेवल अगाडी देख्यो कि वजाउन थालिहाल्ने बानि थियो ।

सम्मान÷पुरस्कार

नारायण गोपालले राष्ट्रका महत्वपूर्ण सम्मान तथा पुरस्कार पाउनु भयो । २०३३ सालमा सर्वोत्तम संगीतकार, रेडियो नेपालद्धारा आयोजित प्रतियोगितामा, २०२४ सालमा सर्वोत्तम गायक, २०२९ सालमा रत्न रेकर्डिङ संस्थानद्धारा आयोजित रत्न रेकर्डिङ पुरस्कार, २०३३ सालमा गोरखा दक्षिण बाहु चौथो, २०४० सालमा इन्द्र राज्यलक्ष्मी प्रज्ञा पुरस्कार, प्रज्ञा प्रतिष्ठान, २०४३ मा लायन्स अवार्ड, २०४४ मा छिन्नलता पुरस्कार, २०४५ मा जगदम्वा श्री पुरस्कार, मदन पुरस्कार गुठी, २०४५मा वर्षको सर्वश्रेष्ठ पुरुष, २०४७ मा उर्वशी रङ्ग पुरस्कार र २०४७ मा त्रिशक्ति पट्ट तेश्रो प्राप्त गर्नुभएको थियो ।

“एउटा मान्छेको मायाले कति फरक पर्दछ जिन्दगीमा ” जस्ता सयौं आधुनिक गित गाएका नारायण गोपालको फोटो अंकित हुलाक टिकट पनि प्रकाशन भएको छ । २०१७ सालमा पहिलो पटक रेडियो नेपालमा आधुनिक गित रेकर्ड गराउनु भएको थियो । जादुगरी स्वरका धनी नारायण गोपाल शब्द चयनमा धेरै ख्याल राख्ने गायकको रुपमा पनि चर्चामा हुनुहुन्थ्यो ।

राष्ट्रीयता र राष्ट्रीय पोशाकका पक्षपाति नारायण गोपालको २०२६ सालमा दार्जलिड्डकी युवती पेमला लामासंग अन्र्तजातिय विहाह भएको थियो । नारायाण गोपालको स्वरको, आवाजको, उहाँको गलाको अदितिय भाषाको ओजिलो प्रस्तुति हुनु, सायद यसैको कारण स्वरका ज्ञाताहरु, स्वरका मर्मज्ञ भावकहरुले, सोधकर्ताहरुले उहाँको आवाजलाई “अजम्वरी स्वरहरुका” वा कालजयी स्वरका धनि नारायण गोपाल भनेको सत्य हो । धर्मपत्नी पेमला गुरुवाचार्य उहाँकि प्रेरणाकि श्रोत मानिनु हुन्छ भने उहाँको पनि निधन भई सकेको छ । नारायण गोपालको २०४७ साल मंसीर १९ गते निधन भएको थियो ।

सम्झिन मन लाग्यो मंसिर १९ लाई अनि २१ औं स्मृतिको यो पलमा नारायण दाईको स्वरमा रहेको, माधव घिमिरेको रचनामा रहेको संगीत नातिकाजिको रहेको गीत ः

आजै र राति के देखे्र सपनी मै मरी गएको
बतास बिनु हाँगाको फूल भैं झरी गएको ।

जय होस् नेपाली सुगम संगीतको....। बबचवगद्दण्ण्ड२नmबष्।िअयm

गीतका धनि श्रष्ठाहरु अर्थात गोपालहरुका जमानामा एक हस्ति नारायण गोपालको मखमली आवाज ९ख्भखिभत ख्यष्अभ० रहेको गीतले नारायण गोपालको जिन्दगीको यात्रारम्भमा भएको कोमल मुटु र अर्को कोमल मन र मुटु एउटैमा समाहित हुने संयोग बनेको हो ।